Prof. Dr. Mohamad Nizam Mohamed Shapie
Profesor Seni Mempertahankan Diri (Silat), Jawatankuasa Seni Bela Diri Eropah

Pengenalan

Silat ialah seni mempertahankan diri warisan bangsa Melayu yang telah membentuk identiti masyarakat Nusantara sejak berabad-abad lamanya. Di Malaysia, silat bukan sahaja diwarisi melalui gelanggang tradisional, tetapi juga telah diangkat sebagai sebahagian daripada sistem pendidikan, kebudayaan, dan sukan negara. Ia berfungsi sebagai seni mempertahankan diri, seni tari budaya, sistem pendidikan kerohanian, dan juga sukan berprestij antarabangsa.

Bagi generasi baharu, persoalan “Apa itu silat?” seringkali lebih besar daripada sekadar melihat gerakan pukulan atau tangkisan. Silat adalah ilmu seni perang Melayu tradisi, yang digabungkan dengan falsafah hidup, nilai adab, dan jati diri. UNESCO mengiktiraf silat sebagai sebahagian daripada warisan budaya tidak ketara dunia, membuktikan bahawa seni ini bukan sekadar warisan tempatan, tetapi juga aset global.

Selain itu, silat turut memainkan peranan besar dalam pembentukan masyarakat yang sihat dan berdaya tahan. Latihan silat bukan sahaja menguatkan jasmani, malah melatih minda agar lebih fokus, tenang, dan berdisiplin. Dari sudut sosial, silat menghubungkan generasi muda dengan akar budaya mereka, membina rasa cinta akan warisan bangsa, serta menyemai semangat patriotik.

Kini, silat diajar bukan hanya di kampung atau gelanggang tradisi, tetapi juga di sekolah dan universiti melalui sokongan Kementerian Pendidikan Malaysia (KPM) serta program kebudayaan anjuran Kementerian Kebudayaan, Kesenian dan Pelancongan. Usaha ini memastikan bahawa seni warisan ini terus relevan dan dapat diwarisi oleh generasi akan datang.

Hari pertama dalam Siri 100 Hari Belajar Silat ini akan memperkenalkan definisi, sejarah, nilai budaya, fungsi kesihatan, serta transformasi silat dalam dunia sukan dan akademik, sebagai asas sebelum pembaca meneruskan perjalanan mempelajari ilmu silat tahap demi tahap.

📸 Cadangan Gambar 1: Foto arkib persembahan Bunga Silat dalam majlis adat perkahwinan Melayu.

1. Definisi dan Asal-Usul Silat

Silat didefinisikan sebagai seni mempertahankan diri orang Melayu yang lahir daripada pengalaman peperangan, pergelutan dengan binatang buas, dan keperluan mempertahankan maruah diri serta tanah air. Menurut Anuar Abd. Wahab (2007), silat merupakan ilmu seni perang Melayu yang menggabungkan aspek jasmani, rohani, dan budaya, membentuk satu sistem pendidikan kepahlawanan. Perkataan silat sering dikaitkan dengan konsep “helah” atau “tipu daya” yang digunakan dalam teknik mempertahankan diri. Gerakan silat bersifat adaptif – ia boleh berubah mengikut situasi lawan, persekitaran, dan kreativiti pesilat.

Silat Melayu berasal daripada institusi seni perang kerajaan Melayu tradisi, khususnya Langkasuka, Kedah Tua, Melaka, dan Patani. Pada era kegemilangan kerajaan-kerajaan tersebut, silat berfungsi sebagai sistem latihan tentera, melahirkan panglima, hulubalang, dan pendekar yang menjadi benteng pertahanan negara. Mereka bukan sahaja mahir dalam menggunakan senjata seperti keris, tombak, atau parang, tetapi juga dilatih dalam disiplin rohani agar tenang ketika menghadapi peperangan.

Silat turut berkembang sebagai satu bentuk pendidikan tidak formal yang diajar di kampung, rumah guru silat, atau balai masyarakat. Latihan ini disampaikan melalui sistem guru-murid (cikgu–anak didik) yang menekankan adab, disiplin, serta rahsia gerakan yang hanya diperturunkan kepada mereka yang dipercayai. Ini menjadikan silat bukan sekadar teknik fizikal, tetapi sebuah sistem yang menyeluruh, merangkumi akhlak, falsafah hidup, dan kekuatan batin.

Dalam konteks moden, walaupun terdapat lebih 400 perguruan silat dengan ribuan variasi gerakan di Malaysia, asas falsafahnya tetap sama iaitu: mengawal diri, menjaga maruah, dan mempertahankan bangsa. Setiap aliran mempunyai bunga, langkah, dan buah pukul yang berbeza, namun semuanya bersatu dalam semangat mempertahankan warisan bangsa Melayu.

Tambahan lagi, silat dianggap sebagai simbol kesinambungan jati diri Nusantara. Walaupun lahir daripada persekitaran tempatan, ia terus berkembang dan disesuaikan dengan cabaran zaman moden. Hari ini, silat bukan sekadar kisah hulubalang di medan perang, tetapi sebuah warisan yang mendidik generasi baharu tentang kekuatan diri, harga diri, dan keindahan seni budaya Melayu.

📸 Gambar 2: Panglima Melayu lengkap samping dan tengkolok, melambangkan tradisi budaya Melayu yang terpelihara zaman berzaman.

2. Silat Sebagai Warisan Budaya dan Identiti

Silat bukan sahaja ilmu pertarungan, tetapi juga seni budaya yang kaya dengan nilai simbolik. Gerakan silat diiringi muzik tradisional seperti gendang ibu, gendang anak, serunai, dan gong dalam acara adat perkahwinan, istiadat pertabalan raja, serta majlis keramaian kampung. Rentak muzik ini bukan sekadar hiburan, tetapi berfungsi sebagai bahasa irama yang menyatu dengan setiap gerakan pesilat. Bunga Silat misalnya, menampilkan keindahan gerakan yang penuh makna – ia seperti tarian, tetapi hakikatnya mengandungi strategi pertahanan diri yang tersirat.

Kementerian Kebudayaan, Kesenian dan Pelancongan telah mengiktiraf silat sebagai Seni Bela Diri Rasmi Negara, malah kedudukannya diperkuatkan lagi melalui Akta Warisan Negara yang menyenaraikan silat sebagai khazanah kebudayaan yang mesti dipelihara. Pengiktirafan ini membuktikan bahawa silat bukan sekadar aktiviti fizikal, tetapi sebahagian daripada naratif nasional yang menggambarkan kekuatan, martabat, dan seni bangsa Malaysia di mata dunia.

Bagi masyarakat Melayu, silat ialah simbol jati diri dan maruah. Pesilat bukan sahaja dilatih untuk kuat secara fizikal, tetapi juga beradab, berdisiplin, dan berjiwa kesatria. Seorang pesilat yang tulen tidak hanya memikirkan tentang kemenangan dalam perlawanan, tetapi menekankan nilai hormat kepada guru, rakan seperguruan, dan juga lawan. Prinsip ini membentuk asas etika yang mengawal setiap tindak tanduk pesilat di gelanggang mahupun dalam kehidupan seharian.

Lebih daripada itu, silat turut berperanan sebagai alat perpaduan sosial. Walaupun berakar daripada budaya Melayu, silat kini dipelajari oleh pelbagai kaum di Malaysia. Program kokurikulum di sekolah-sekolah yang disokong oleh Kementerian Pendidikan Malaysia (KPM) membuka ruang kepada semua murid tanpa mengira bangsa untuk mendalami silat. Hal ini bukan sahaja memperkaya kefahaman mereka tentang warisan budaya Melayu, tetapi juga membina jaringan persahabatan yang melangkaui batas etnik.

Dalam konteks moden, silat juga berfungsi sebagai identiti global Malaysia. Persembahan silat dalam ekspo kebudayaan antarabangsa sering menjadi simbol keunikan Malaysia, mewakili warisan yang sarat dengan nilai sejarah, disiplin, dan keindahan gerak tari. Maka, silat tidak lagi hanya milik gelanggang kampung atau balai adat, tetapi berdiri sebagai lambang martabat negara yang diiktiraf di pentas antarabangsa.

📸 Cadangan Gambar 3: Persembahan Silat oleh pelajar sekolah menengah dalam program kokurikulum, menggambarkan bagaimana seni warisan ini dipelihara melalui sistem pendidikan kebangsaan.

3. Silat untuk Kesihatan dan Pertahanan Diri

Latihan silat melibatkan hampir semua aspek tubuh manusia. Gerakan asas seperti kuda-kuda membantu menguatkan kaki, meningkatkan kestabilan serta melatih imbangan dinamik. Langkah silat pula berfungsi melatih kelincahan, koordinasi antara mata dan kaki, serta kemampuan menguasai ruang. Gerakan limbai tangan melatih koordinasi anggota atas, manakala latihan nafas memberi kesan langsung terhadap peningkatan stamina, pengawalan emosi, dan fokus mental ketika bertarung.

Kajian oleh Prof. Dr. Mohamad Nizam Mohamed Shapie dan rakan-rakan (2021) dalam bidang sains sukan membuktikan bahawa latihan silat memberi manfaat menyeluruh terhadap kecergasan kardiovaskular, kekuatan otot, serta fleksibiliti tubuh. Penyelidikan biomekanik yang dijalankan di UiTM juga menunjukkan bagaimana teknik pukulan, tendangan, dan tangkisan dalam silat memerlukan penggunaan tenaga daripada keseluruhan tubuh, menjadikannya setanding dengan senaman holistik moden seperti taichi, yoga, atau seni mempertahankan diri lain.

Selain aspek kesihatan, silat juga berfungsi sebagai alat pertahanan diri yang praktikal. Teknik asas yang diajar kepada pelatih pemula termasuklah:

• Tangkisan untuk menahan pukulan atau serangan senjata tumpul.

• Elakan untuk menghindari tendangan atau serangan jarak dekat.

• Kuncian untuk melemahkan atau mengawal pergerakan lawan.

• Buah pukul yang dirancang sebagai serangan balas efektif setelah menilai kelemahan lawan.

Menurut Sukatan Pelajaran Seni Silat Malaysia (2022), tujuan utama latihan ini bukan semata-mata untuk menguasai teknik menyerang, tetapi untuk membina keyakinan diri dan kebijaksanaan dalam menghadapi situasi berbahaya tanpa mengundang keganasan yang berlebihan. Latihan tersebut juga menekankan prinsip “bertahan sebelum menyerang”, iaitu pesilat perlu mengelak dan menangkis dahulu sebelum membalas dengan serangan yang bersesuaian.

Keunikan silat ialah ia sesuai untuk semua peringkat umur dan jantina. Bagi wanita, latihan silat dapat membekalkan kemahiran mempertahankan diri yang berguna dalam kehidupan harian. Bagi kanak-kanak, latihan silat membantu perkembangan motor kasar, disiplin, dan keyakinan diri. Manakala bagi orang dewasa, silat menjadi pilihan senaman berunsur tradisi yang bukan sahaja menyihatkan tubuh, malah menghubungkan mereka dengan akar budaya bangsa.

📸 Cadangan Gambar 4: Foto pelajar silat wanita sedang melakukan tangkisan asas, menonjolkan fungsi silat sebagai seni bela diri yang inklusif dan praktikal.

4. Silat dalam Dunia Sukan dan Akademik

Silat kini berkembang sebagai sebuah sukan antarabangsa yang diterima di pentas serantau dan global. Bentuk pertandingan Silat Olahraga telah dipertandingkan di temasya besar seperti Sukan SEA dan Sukan Asia, menjadikannya salah satu simbol utama identiti Malaysia dalam bidang sukan tempur. Malaysia pula berperanan sebagai negara peneraju dalam membangunkan peraturan rasmi pertandingan yang menekankan aspek keselamatan pesilat sambil mengekalkan unsur tradisi.

Transformasi silat daripada gelanggang tradisi ke arena sukan moden tidak berlaku sekelip mata. Ia lahir daripada gabungan usaha penyelidik, jurulatih, dan pentadbir sukan. Antara tokoh utama ialah Prof. Dr. Mohamad Nizam Mohamed Shapie, yang telah mengetuai pelbagai penyelidikan berkaitan silat melalui AIRBORNE Research Interest Group, UiTM. Kajian beliau bersama rakan penyelidik memberi tumpuan kepada aspek biomekanik, fisiologi, psikologi, kejurulatihan, dan analisis prestasi pesilat, menjadikan silat sebagai sebuah disiplin sukan yang dapat dikaji secara saintifik.

Silat Tempur

Salah satu sumbangan penting daripada kajian Dr. Nizam dan pasukan ialah pembangunan Silat Tempur. Format ini diperkenalkan sebagai latihan tempur yang lebih praktikal dengan kawalan tertentu untuk tujuan pendidikan jasmani dan pertahanan diri. Melalui Silat Tempur, pelajar dapat menguasai kemahiran bertarung dalam keadaan terkawal, mempelajari aspek serangan balas, serta menguasai strategi mempertahankan diri tanpa risiko kecederaan serius. Kajian biomekanik yang dijalankan menunjukkan bahawa teknik serangan dan pertahanan dalam Silat Tempur dapat disesuaikan dengan tahap kemahiran serta kebolehan pelajar di sekolah dan universiti.

Silat Olahraga

Dalam bidang Silat Olahraga, Dr. Nizam banyak menekankan aspek analisis prestasi. Kajian beliau menunjukkan bahawa kejayaan seorang pesilat bukan sahaja bergantung pada kekuatan fizikal, tetapi juga kecekapan taktikal, pengurusan stamina, dan faktor psikologi ketika bertanding. Penyelidikan yang diterbitkan dalam jurnal antarabangsa membuktikan bahawa analisis video, kajian pergerakan, dan penggunaan teknologi motion capture dapat membantu jurulatih mengenal pasti kekuatan serta kelemahan pesilat. Pendekatan saintifik ini memberi kelebihan kepada Malaysia dalam melahirkan atlet silat yang berdaya saing di pentas dunia.

Silat Sangkar / EVO (2025)

Menjelang tahun 2025, usaha baharu sedang digerakkan untuk memperkenalkan Silat Sangkar, yang juga dikenali sebagai Silat EVO. Format ini dibangunkan bagi memberi peluang kepada pesilat bertarung dalam gelanggang berbentuk sangkar, mirip dengan konsep seni tempur campuran (MMA), tetapi tetap berlandaskan prinsip Silat Melayu. Kajian awal yang dijalankan oleh pasukan penyelidik UiTM menunjukkan bahawa format Silat Sangkar mampu menarik minat generasi muda yang mencari cabaran lebih realistik dalam pertarungan. Pada masa sama, peraturan khas dirangka untuk memastikan keselamatan dan keaslian gerakan silat tidak diketepikan.

Silat Sangkar dijangka akan menjadi pelengkap kepada Silat Olahraga dan Silat Tempur, dengan memberi pilihan kepada pesilat untuk menguji kemahiran mereka dalam suasana kompetitif yang lebih mencabar. Inovasi ini turut menunjukkan bahawa silat sentiasa mampu berevolusi mengikut zaman, tanpa meninggalkan akar tradisinya sebagai seni warisan Melayu.

5. Silat dalam Akademik

Selain arena pertandingan, silat juga berkembang sebagai bidang akademik. UiTM, melalui kumpulan penyelidikan AIRBORNE, telah menerbitkan puluhan kajian tentang silat yang meliputi fisiologi senaman, analisis taktikal, pembangunan modul latihan, serta strategi kejurulatihan berasaskan sains. Kajian ini bukan sahaja memperkukuh kedudukan silat dalam kalangan ahli akademik antarabangsa, malah menjadi asas bagi melahirkan generasi baharu jurulatih dan penyelidik sukan tempur.

Organisasi seperti PASSMAL (The Malaysian Organization of Authentic Malay Silat Arts) turut memainkan peranan penting dalam memastikan kesinambungan promosi Silat Melayu sebagai seni budaya asli Malaysia, selepas pembubaran PSGFM pada Januari 2025. Dengan gabungan usaha akademik, organisasi budaya, dan institusi pendidikan, silat kini berdiri sebagai satu entiti yang lengkap: sebuah seni bela diri, warisan budaya, sukan antarabangsa, dan disiplin akademik yang diiktiraf dunia.

📸 Cadangan Gambar 5: Foto pertandingan Silat Olahraga di Sukan SEA, disertai inset gambar latihan Silat Tempur di sekolah dan simulasi awal Silat Sangkar (EVO), menggambarkan evolusi silat daripada tradisi ke moden.

Kesimpulan

Silat adalah lebih daripada sekadar seni mempertahankan diri. Ia merupakan sebuah warisan budaya Melayu yang menghubungkan masa lalu dengan masa kini, menjadi jambatan antara tradisi nenek moyang dan aspirasi moden generasi baharu. Melalui silat, kita bukan sahaja mempelajari gerakan fizikal untuk menangkis dan menyerang, tetapi juga menyerap nilai jati diri, maruah, dan semangat kebersamaan yang telah membentuk identiti bangsa Melayu sejak berabad-abad lamanya.

Di peringkat pendidikan, silat berfungsi sebagai sistem pembentukan sahsiah. Ia menanam disiplin, hormat kepada guru dan rakan seperguruan, serta semangat juang yang seimbang dengan akhlak mulia. Prinsip ini menjadikan pesilat bukan sahaja seorang atlet, tetapi seorang insan yang mampu mengawal emosi, menilai keadaan, dan bertindak dengan bijaksana. Sifat inilah yang menjadikan silat relevan bukan sekadar di gelanggang, tetapi juga dalam kehidupan harian.

Dari perspektif kesihatan, latihan silat berfungsi sebagai senaman holistik yang menguatkan tubuh, melatih stamina, dan menajamkan minda. Ia mendidik pesilat untuk menyelaraskan pernafasan, imbangan, dan gerakan, menjadikannya seimbang dari segi fizikal dan mental. Silat juga menawarkan fungsi pertahanan diri yang praktikal, sesuai untuk lelaki, wanita, dan kanak-kanak, sekali gus menegaskan peranan silat dalam melindungi diri dan masyarakat.

Kini, silat juga berdiri di pentas antarabangsa sebagai sebuah sukan berprestij. Dengan kajian akademik yang dilaksanakan oleh Prof. Dr. Mohamad Nizam Mohamed Shapie dan pasukan penyelidik UiTM, silat telah dimodenkan melalui Silat Tempur, Silat Olahraga, dan inovasi baharu seperti Silat Sangkar (EVO). Transformasi ini membuktikan bahawa silat sentiasa mampu menyesuaikan diri dengan cabaran zaman tanpa meninggalkan akar tradisinya.

Maka, pemahaman tentang “Apa itu Silat?” pada hari ini hanyalah pintu masuk kepada sebuah perjalanan yang panjang dalam Siri 100 Hari Belajar Silat. Pada hari berikutnya, kita akan beralih kepada asas paling penting iaitu Kuda-Kuda Silat: Asas Kekuatan dan Imbangan Tubuh, yang menjadi teras kepada semua gerakan silat.

📸 Cadangan Gambar 6: Kolaj tiga imej – pesilat tradisi, pelajar silat sekolah, dan atlet Silat Olahraga moden – menggambarkan kesinambungan silat daripada warisan kampung ke arena dunia.